Gerrako ibilerak dantzan Tapiarekin

Juan Antonio Urbeltzek irudikatu bezala, dantzan jarriko ditugu Joseba Tapiaren Agur Intxorta Maite diska gogoangarriko gerrako kantak. 36ko Gerra hasi zutela 90 urte beteko dira aurten, eta hori gogoratzeko memoria dantzan jarriko dugu; oroimen historikoa, euskal musika, kantagintza eta dantza uztartuko dituen ekitaldia antolatu dugu Eibarko Klub Deportiboak antolatu duen 61. Euskal Jaian.

Errautsen gainean dantzan

1936ko uztailaren 18an militar doilorrak altxatu eta gerra hasi zutela 90 urte beteko dira aurten. Horrekin batera, 25 urte dira Joseba Tapiak guda zital hartako memoria jasotzen duen Agur Intxorta Maite diskoa kaleratu zuela. Gerraren lekukotasun gogorra eta sentibera da Izagirre eta Tapiaren diska. Kanta horietan abesten diren bizipenak, trajediak eta komeriak dantzan jarriko ditugu; gure herria suntsitu zuen gerra ankerra ez daukagula ahazteko agertuz musikaren, kantuaren eta dantzaren bidez.

Agur Intxorta Maite 2001 — Agur Intxorta Maite (2001) Joseba Tapiaren eta Koldo Izagirren diskaren azala.

Gerrako fronteak zazpi hilabete egin zituen Eibarren, Elgetan eta inguruotan. Intxorta, Akondia, Kalamua eta inguruko mendi, baserri eta auzoetan gerrak ekarri zuen hondamena latza izan zen eta hori bizi, sufritu zutenak eta haien ondorengoak betiko markatu gintuen. Eibartik atera ziren gudarien komeriak umorez kantatu zituen Pepe Bolunburuk, beren buruaz barre egiten duen “Gerrako gure ibilerak” kanta xelebrean: “denbora dana pasatu degu, hegazkiñen igesian; purga beharrik ez degu izan, gerra denbora guztian”.

1936-09 Kalamua trintxerak — Errepublikaren defendatzaileen Trintxerak Kalamuan 1936ko irailean. Argazkia: Sabino Arana Fundazioaren Euskal Nazionalismoaren Artxiboa. Jesus Gutierrez-en La guerra civil en Eibar y Elgeta (2007) liburutik.

Baina agurtu gabe hildako senide eta lagunen hutsune minberari diktadura ankerrak jarraitu zion; zauriak karez estali nahi izan zituzten. Gerra eta herriaren suntsiketa ez ziren gertatu, egin egin zituzten. Desagertarazi nahi izan zuten kulturaren eta herriaren aldarrikatzeko gatoz gerrako kantuak dantzan jartzera. Hemen gaude, errautsen gainean dantzan.

Odol gorrituz gainbera

“Agur maiteño, gudara noian, askatasuna zaintzera, ez egin negar, zergatik laster, etorriko naun etxera” kantatu zien Juan Ezenarrok etxekoei 1937ko apirilean “Gudara noian” kantan. Itxaropen izpirik bada bada kantu batzuetan, baina gerraren trajeria beltza familia galdu duenaren ahotik kantatu zuen Joxe Zapirainek “Len amar lagun giñan etxean” gogoangarrian. “Bi seme illak, beste bi preso, beste bi non dan ez jakin” egiten du intziri; “lehen hamar lagun giñan etxian, ta orain hiru bakarrak”.

Santa Kurutz Amuategi trintxera — Amuategi Batalloiko kideak Santa Kurutz ermitaren ondoko trintxeran. Argazkia: Eibarko Udal Artxiboa, Kandido Eguren bilduma. Jesus Gutierrez-en La guerra civil en Eibar y Elgeta (2007) liburutik.

Gerraren eztanda beldurgarria kontatzen digu Ekaitza kantak, zorigaiztoko biharamuna, “uztailaren emeretzia, egun beltz ta pozoitsua” irudikatuz. 1936ko abenduan Joxe Mari Lopetegik jarritako hitzak dira, Tapiak doinuz jantzita, diska irekitzen duen Ekaitza kantuaren muinean. “Tximista gaixtoan sua” lehertzen da eta “odol gorrituz gainbera asi zan uholdero Bidasoa”. Lopetegik “Hamaika amaren seme galdu da” madarikatzen du azken puntuan; “ai, seme gizagaixua”.

Irradakan dantzatzen erakutsi digu Urbeltzek

Orain urte batzuk, Argia dantzari taldean, Juan Antonio Urbeltzek proposatu zigun gerrako kantak biltzen zituen Tapiaren diska horretako lehen kantarekin, Ekaitza izenekoarekin GUrpilean, borobilean, irradakan dantzan egitea. Komunitatea zirkuluan dantzatuz batzen da. Urbeltzen hitzek gidatzen gaituzte dantzan. Euskaldunak GUtik dantzatu behar gara aurrera egingo badugu. Ez dugu etorkizunik ‘zu’ eta ‘ni’ bakarka dantzatuz. GU GARA edo ez gara izango.

Tapia dantzaren trintxeratik

Joseba Tapia 2023 — Joseba Tapian, Elgeta, 2023. Argazkia: Enrike Sosola.

Trintxeretan, bonba eta balazo artean abestutako hitzak bildu zituen Koldo Izagirrek. Hitzei doinuak jarrita, gerraren bizipenak kantuz berpiztu zituen Joseba Tapiak. “Trikitixa beste arma bat izan zen, eta ez nolanahikoa, gudarien eskuetan”, idatzi zuen Koldo Izagirrek diska laguntzen duen testuan. Kanta horietan “herri baten duintasuna, aldian garratz, aldian gozo, beti hunkigarri” ikusi zuen Izagirrek.

Dantzaren trintxeran arnasten du Tapiaren trikitixak eta papereko kantak dantza bihurtu zituen esku-soinutik pasata. Fandango, balts, tango, habanera edo kalejira, dantza dira orain, lehen kanta zirenak. Urbeltzen eta Tapiaren aberrian, irradakan, kontra-dantzan, esku-dantzan, ingurutxoan, fandangoan, tangoan, soka-dantzas, baltsean, kalejiran, polkan, dantza-luzea eta habaneran dantzatuko gara GU.

Nor gara GU; Zer gara GU

Joseba Tapiak zuzenean kantatuko ditu diska horretako piezak eta beste hiru musikari eder arituko dira berarekin: Arkaitz Miner biolin eta gitarra jotzailea, Iraide Ansorena perkusionista eta Quico Puges txelo-jotzailea.

GU dantzan jartzeko kantak zirela sentitu zuen Urbeltzek, eta horrela, dantzan biziko ditugu Argiaren sokara helduta dantzatzen garen dantzariak: Haritz (Elgoibar), Gure-Kai (Deba), Txindurri (Txindurri), Gorosarri (Eskoriatza) eta Kezka (Eibar) taldeen eskutik arituko diren 300 dantzariak.

Eibar Gerrako dantzak entsegua Errebalen 2026 — Entsegua, Gerrako ibilerak dantzan, 2026-05-14. Argazkia: Oier Araolaza – Kezka cc-by-sa.

Lehen lau dantzak prestatuta ekarriko dituzte dantzariek. Ondotik, plaza irekita izango da nahi duten guztientzako. Agur Intxorta Maite diskako kantak eskainiko dituzte Tapia, Miner, Ansorena eta Puges-ek. Belarriak goxatu nahi dituenak entzun; mingaina dantzatu nahi duenak kantatu; oinekin kantatu nahi duenak dantzatu.

Zatoz, Juan Antonio Urbeltzek irudikatu bezala, dantzan jarriko ditugu Joseba Tapiaren Agur Intxorta Maite diska gogoangarriko gerrako kantak.